প্ৰেমৰ দাৰ্শনিক সংজ্ঞা-সংহিতা ভট্টাচাৰ্য্য

(ভাৰতীয় দৰ্শন আৰু পাশ্চাত্য দৰ্শনত প্ৰেম: এক তুলনামূলক আলোচনা)  

(১) আত্মিক প্ৰেমঃ

প্ৰেম সাধাৰণতে মানুহৰ লগত মানুহৰ মাজৰ এক আবেগগত সম্পৰ্ক বুলি ধৰা হয়, কিন্তু দাৰ্শনিক আৰু আধ্যাত্মিক দৃষ্টিকোণত প্ৰেম কেৱল আবেগ নহয়; ই আত্মাৰ গভীৰ অনুভৱ। এই প্ৰেম কেৱল মানুহৰ লগত মানুহৰ মাজৰ আবেগিক সম্পৰ্কই নহয়। বৰঞ্চ প্ৰেম হৈছে মানুহৰ লগতে জীৱ জন্তু, গছ-গছনি, প্ৰকৃতি আদি সকলোৰে লগত হোৱা এক আত্মিক উপলব্ধি। আত্মিক প্ৰেম মানে হৈছে এনে এক অনুভূতি য’ত মানুহে নিজৰ স্বাৰ্থ, অহংকাৰ আৰু সংকীর্ণতাক অতিক্ৰম কৰি আনজনৰ অস্তিত্বক নিজৰ সৈতে একাত্ম বুলি অনুভৱ কৰে। এই প্ৰেম দেহ বা বাহ্যিক ৰূপত সীমাবদ্ধ নহয়; ই মন আৰু আত্মাৰ স্তৰত বিকশিত হয়। 

আত্মিক প্ৰেমৰ মূল আধাৰ হৈছে আত্মোপলব্ধি। ভাৰতীয় দৰ্শনত কোৱা হৈছে যে সকলো জীৱৰ ভিতৰত একেই আত্মা বাস কৰে। যেতিয়া মানুহে এই সত্য উপলব্ধি কৰে, তেতিয়া “মই” আৰু “তুমি”ৰ ভেদ ধীৰে ধীৰে লুপ্ত হয়। এই অৱস্থাত প্ৰেম কোনো প্ৰচেষ্টা নহয়; ই স্বাভাৱিক ৰূপে প্ৰকাশ পায়। কাৰণ আনজনক আঘাত দিয়া মানে নিজৰেই ক্ষতি কৰা।

ভক্তি দৰ্শনত আত্মিক প্ৰেমৰ সুন্দৰ প্ৰকাশ দেখা যায়। ঈশ্বৰপ্ৰেম ইয়াত কোনো লাভৰ আশাত কৰা সাধনা নহয়; ই নিঃস্বাৰ্থ আৰু একাগ্ৰ। ৰাধা-কৃষ্ণৰ প্ৰেমক কেৱল ৰোমান্টিক কাহিনী হিচাপে বুজিলে ইয়াৰ গভীৰ তাৎপৰ্য হেৰাই যায়। দাৰ্শনিকভাৱে এই প্ৰেম আত্মা আৰু পৰমাত্মাৰ মিলনৰ প্ৰতীক। আত্মাই যেতিয়া নিজৰ সীমাবদ্ধ অহং ত্যাগ কৰি পৰম সত্যৰ সৈতে একাত্ম হয়, তেতিয়াই এই আত্মিক প্ৰেমৰ জন্ম হয়।

বৌদ্ধ দৰ্শনত আত্মিক প্ৰেম “মৈত্ৰী” আৰু “কৰুণা”ৰ ৰূপত প্ৰকাশ পায়। এই প্ৰেম কোনো আসক্তি নহয়; ই সচেতনতা আৰু প্ৰজ্ঞাৰ ফল। বুদ্ধৰ মতে, যেতিয়া মানুহে নিজৰ আৰু আনৰ দুখ সমানভাৱে অনুভৱ কৰে, তেতিয়াই সত্য প্ৰেমৰ উদ্ভৱ হয়। এই প্ৰেমে বিদ্বেষ আৰু হিংসা নাশ কৰি মানৱ-চিত্তক শান্ত কৰে।

আত্মিক প্ৰেম আৰু সাধাৰণ আবেগগত প্ৰেমৰ মাজত মৌলিক পাৰ্থক্য আছে। আবেগগত প্ৰেম প্ৰায়েই আশা, অধিকাৰবোধ আৰু নিৰ্ভৰশীলতাৰ সৈতে জড়িত। কিন্তু আত্মিক প্ৰেমত কোনো অধিকাৰবোধ নাই; আছে কেৱল গ্ৰহণ আৰু কল্যাণ কামনা। ইয়াত বিচ্ছেদো যন্ত্ৰণাৰ কাৰণ নহয়, কিয়নো এই প্ৰেম কোনো বস্তু বা ব্যক্তিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল নহয়।

আধুনিক জীৱনত আত্মিক প্ৰেমৰ গুৰুত্ব বিশেষভাৱে বৃদ্ধি পাইছে। প্ৰতিযোগিতা, স্বাৰ্থ আৰু একাকীত্বৰ মাজত মানুহে যেতিয়া আত্মিক প্ৰেমৰ পথ বাছি লয়, তেতিয়া ব্যক্তিগত শান্তি আৰু সামাজিক সম্প্ৰীতি দুয়োটাই সম্ভৱ হয়। এই প্ৰেমে মানুহক সহিষ্ণু, সহানুভূতিশীল আৰু দায়িত্বশীল কৰি তোলে।

প্ৰেম মূলতঃ এক আত্মিক অনুভৱ। ই আত্মোপলব্ধিৰ পৰা জন্ম লয় আৰু নিঃস্বাৰ্থতা, দয়া আৰু একাত্মতাৰ ৰূপত প্ৰকাশ পায়। এই প্ৰেমে মানুহক কেৱল আনৰ সৈতে নহয়, নিজৰ গভীৰ আত্মাৰ সৈতে সংযোগ স্থাপন কৰাত সহায় কৰে।

(২) ভাৰতীয় দৰ্শনত প্ৰেমঃ

ভাৰতীয় দৰ্শনত “প্ৰেম” কেৱল এক মানসিক অনুভূতি বা ব্যক্তিগত আকর্ষণ নহয়; ই মানৱজীৱনৰ নৈতিক, সামাজিক আৰু আধ্যাত্মিক বিকাশৰ এক মৌলিক আধাৰ।পশ্চিমীয়া ধাৰণাত প্ৰেম বহু সময়ত ৰোমান্টিক বা আবেগগত পৰিসৰত সীমাবদ্ধ হৈ থাকিলেও, ভাৰতীয় চিন্তাধাৰাত প্ৰেমে আত্মকেন্দ্ৰিকতাৰ সীমা ভাঙি নিঃস্বাৰ্থতা, ত্যাগ আৰু আত্মোপলব্ধিৰ পথ মুকলি কৰে। ভাৰতীয় দৰ্শনত ‘প্ৰেম’ কেৱল অনুভূতি বা ৰোমান্টিক আকৰ্ষণ নহয়, ই আত্মিক, নৈতিক আৰু আধ্যাত্মিক উন্নতিৰ এক গভীৰ পথ। এই প্ৰেমে মানুহক আত্মকেন্দ্ৰিকতাৰ পৰা বিশ্বকেন্দ্ৰিকতালৈ লৈ যায়।

ভাৰতীয় দৰ্শনত জীৱনৰ চাৰিটা পুৰুষাৰ্থ—ধৰ্ম, অৰ্থ, কাম আৰু মোক্ষ—উল্লেখযোগ্য। ইয়াৰ মাজত “কাম” প্ৰায়েই প্ৰেমৰ সৈতে সম্পৰ্কিত। যদিও কাম মানে কেৱল ইন্দ্ৰিয়সুখ নহয়; ই জীৱনৰ স্বাভাৱিক প্ৰবৃত্তি। কিন্তু এই কাম যেতিয়া ধৰ্ম আৰু নৈতিকতাৰ নিয়ন্ত্ৰণত থাকে, তেতিয়াই ই উন্নীত হৈ প্ৰেমলৈ ৰূপান্তৰিত হয়। সেয়েহে ভাৰতীয় দৰ্শনত প্ৰেম মানে দায়িত্বশীলতা আৰু নৈতিক সচেতনতা যুক্ত অনুভৱ। ক’ব পাৰি কামৰ উন্নত ৰূপেই প্ৰেম- য’ত স্বাৰ্থ কমে আৰু দায়িত্ব, সহানুভূতি বাঢ়ে।

ধৰ্মীয় সাহিত্যত প্ৰেমৰ বহুল প্ৰকাশ দেখা যায়। ৰামায়ণত ৰাম-সীতাৰ প্ৰেম ত্যাগ, বিশ্বাস আৰু আদৰ্শৰ প্ৰতীক। সীতাই কষ্ট সহ্য কৰিলেও ধৰ্মৰ পথ ত্যাগ নকৰে, আৰু ৰামে ব্যক্তিগত সুখতকৈ সামাজিক দায়িত্বক আগত ৰাখে। ইয়াত প্ৰেম ব্যক্তিগত আবেগ নহয়, বৰঞ্চ ধৰ্ম-নিষ্ঠ জীৱনৰ অংশ।

মহাভাৰতত প্ৰেমৰ বহু স্তৰ দেখা যায়—কুন্তীৰ মাতৃপ্ৰেম, গান্ধাৰীৰ ত্যাগ, আৰু কৃষ্ণৰ বিশ্বপ্ৰেম। কৃষ্ণ কেৱল এজন ৰোমান্টিক নায়ক নহয়; গীতাত তেওঁ নিঃস্বাৰ্থ কৰ্ম আৰু সমদৰ্শিতাৰ কথা কয়। এই সমদৰ্শিতাই প্ৰেমৰ উচ্চ ৰূপ, য’ত বন্ধু-শত্ৰু, নিজৰ-পৰ—এই ভেদ লুপ্ত হয়।

(৩) ভক্তি দৰ্শনত প্ৰেমঃ

ভক্তি দৰ্শনত প্ৰেমই মুখ্য সাধনা। ভক্তি দৰ্শনে প্ৰেমক ঈশ্বৰৰ সৈতে আত্মাৰ সৰ্বাধিক ঘনিষ্ঠ সম্পৰ্ক হিচাপে ব্যাখ্যা কৰে। ৰাধা-কৃষ্ণৰ প্ৰেমক বহু সময়ত ৰোমান্টিক বুলি দেখা হ’লেও, দৰ্শনগতভাৱে ই আত্মা আৰু পৰমাত্মাৰ মিলনৰ প্ৰতীক। মীৰা, চৈতন্য, আদি ভক্তসকলে সামাজিক বাধা, জাতিভেদ আৰু লিংগভেদ অতিক্ৰম কৰি ঈশ্বৰপ্ৰেমৰ বাৰ্তা প্ৰচাৰ কৰিছিল। ইয়াত প্ৰেম নিঃস্বাৰ্থ, নিৰ্ভয় আৰু সম্পূৰ্ণ আত্মসমৰ্পণমূলক। শিৱ- পাৰ্বতীৰ প্ৰেম হৈছে শ্বাস্বত গভীৰ প্ৰেম। যুগে যুগে আৰাধনা কৰি অহা ‘শিৱ’ হৈছ ত্যাগ,ধৈৰ্য আৰু প্ৰেমৰ প্ৰতীক। এই প্ৰেম কিমান শক্তিশালী হ’ব পাৰে যেতিয়া স্ব মাতৃগৃহতে অপমানিত হোৱা এগৰাকী নাৰীৰ কাৰণে ক্ৰোধত জ্বলি উঠিব পাৰে এজন পুৰুষ। যি ক্ৰোধে ৰখাই দিব পাৰে পৃথিৱী, বতাহ লগতে পানীৰ প্ৰবাহ। যি ক্ৰোধে ৰখাই দিব পাৰিছিল সমগ্ৰ দেৱতাৰ উশাহ! এই প্ৰেমৰ বাবেই যিয়ে প্ৰিয়তমাৰ নশ্বৰ দেহ লৈ ঘূৰিব পাৰিছিল সমগ্ৰ বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ড। কিমান গভীৰ শাশ্বত ভালপোৱা থাকিলে একেগৰাকী নাৰীকে যুগে যুগে পোৱাৰ ধ্যান কৰিব পাৰে এজন পুৰুষে। বিষপান কৰি হ’ব পাৰে নীলকন্ঠ। প্ৰেমৰ এই সৰলতাৰ বাবেই হয়তো তেওঁ ব’মভোলা..তেওঁ ভোলানাথ। কৃষ্ণ মানেই কেৱল প্ৰেম নহয়, শিৱ মানেও হয় প্ৰেম..যেনেকৈ প্ৰেম  মানেই হয় শিৱ। কৃষ্ণৰ মায়াবী প্ৰেমৰ সিটোপাৰে শিৱৰ গভীৰ শাশ্বত এই প্ৰেম। এই ভালপোৱা! এনে এক পুৰুষৰ সান্নিধ্যত হয়তো প্ৰতিগৰাকী নাৰীয়েই স্বতঃস্ফূৰ্তভাবেই হৈ পৰিব পাৰে স্বাধীন। বিচাৰিব লগীয়া নহয় নিজস্ব অধিকাৰ…নিজস্ব সত্বা..!

৪) বেদান্তত প্ৰেম

বেদান্ত দৰ্শনত প্ৰেম আত্মজ্ঞানৰ সৈতে গভীৰভাৱে সম্পৰ্কিত।  অদ্বৈত বেদান্ত মতে, সকলো জীৱৰ ভিতৰত একেই ব্ৰহ্ম আত্মা হিচাপে বিদ্যমান। পৰেনে মানে সকলোতে একেই আত্মাৰ উপলব্ধি। ‘অহং’ কমিলে প্ৰেম স্বাভাৱিক হয়-কাৰণ অন্যজনে মোৰেই বিস্তাৰ। যেতিয়া মানুহে এই সত্য উপলব্ধি কৰে, তেতিয়া “অন্য” বুলি ক’বলৈ একো নাথাকে। এই উপলব্ধিয়ে স্বাভাৱিকভাৱে প্ৰেমৰ জন্ম দিয়ে। সেয়েহে বেদান্তত প্ৰেম মানে সকলোকে নিজৰেই বিস্তাৰ বুলি অনুভৱ কৰা।

(৫)বৌদ্ধ আৰু জৈন দৰ্শনত প্ৰেম:

বৌদ্ধ দৰ্শনত প্ৰেমৰ ধাৰণা “মৈত্ৰী” আৰু “কৰুণা”ৰ ৰূপত প্ৰকাশ পায়। মৈত্ৰী মানে সকলো জীৱৰ প্ৰতি কল্যাণকামনা, আৰু কৰুণা মানে দুখিতৰ দুখ অনুভৱ কৰা।  বুদ্ধৰ মতে, এই প্ৰেমৰ জৰিয়তেই দুখৰ অবসান সম্ভৱ। ইয়াত প্ৰেম কোনো ব্যক্তিত সীমাবদ্ধ নহয়; ই সাৰ্বজনীন।

জৈন দৰ্শনত প্ৰেমৰ সৰ্বোচ্চ প্ৰকাশ “অহিংসা”। অহিংসা মানে কেৱল শাৰীৰিক আঘাত নকৰা নহয়; মন, বাক্য আৰু কৰ্মত কোনো জীৱৰ ক্ষতি নকৰা। এই দৃষ্টিকোণত প্ৰেম হৈছে সংযম, সহিষ্ণুতা আৰু জীৱনৰ প্ৰতি গভীৰ সন্মান।

তন্ত্ৰ দৰ্শনত প্ৰেমে শৰীৰ আৰু আত্মাৰ বিচ্ছেদ নকৰে। ইয়াত প্ৰেম আৰু কাম দমনীয় নহয়, বৰঞ্চ সচেতনভাৱে উন্নীত কৰিবলগীয়া শক্তি। শিৱ-শক্তিৰ একত্ৰতাই এই দৰ্শনৰ মূল, য’ত প্ৰেমে সৃষ্টিশীল শক্তিৰ ৰূপ ধৰে।

সামগ্ৰিকভাৱে ক’ব পাৰি যে ভাৰতীয় দৰ্শনত প্ৰেম কেৱল ব্যক্তিগত সুখৰ মাধ্যম নহয়; ই নৈতিকতা, সামাজিক সম্প্ৰীতি আৰু আত্মিক মুক্তিৰ পথ। এই প্ৰেমে মানৱক স্বাৰ্থৰ পৰা নিঃস্বাৰ্থতালৈ, আবেগৰ পৰা উপলব্ধিলৈ আৰু ব্যক্তিগত বন্ধনৰ পৰা বিশ্বজনীন ঐক্যলৈ লৈ যায়। আধুনিক যুগত হিংসা, স্বাৰ্থ আৰু বিচ্ছিন্নতাৰ মাজত ভাৰতীয় দৰ্শনৰ এই প্ৰেমধাৰণা আজিও সমান প্ৰাসংগিক।

প্ৰেম মানৱ জীৱনৰ এক মৌলিক অনুভূতি আৰু অভিজ্ঞতা। দৰ্শনৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰেম কেৱল ব্যক্তিগত আবেগ নহয়; ই নৈতিকতা, আত্মা, সমাজ আৰু মোক্ষ/সত্যৰ সৈতে গভীৰভাৱে জড়িত। পাশ্চাত্য আৰু ভাৰতীয়—উভয় দৰ্শনেই প্ৰেমক বিভিন্ন দৃষ্টিকোণৰপৰা বিশ্লেষণ কৰিছে। এই প্ৰবন্ধত দুয়ো দৰ্শনৰ প্ৰেম-ধাৰণাক তুলনামূলকভাৱে আলোচনা কৰা হৈছে।

পাশ্চাত্য দৰ্শনত প্ৰেম:

পাশ্চাত্য দৰ্শনৰ আৰম্ভণি গ্ৰীক দৰ্শনত। প্লেটোৰ মতে প্ৰেম (Eros) হৈছে সৌন্দৰ্য আৰু সত্যৰ অনুসন্ধান। মানুহে প্ৰথমে দেহগত সৌন্দৰ্য ভাল পায়, কিন্তু সেই প্ৰেম ধাপে ধাপে আত্মিক সৌন্দৰ্য আৰু শেষত শুদ্ধ সত্যৰ দিশে আগবাঢ়ে। এইদৰে প্ৰেম জ্ঞানলাভৰ এক পথ। প্লেটোৰ Symposium ত প্ৰেমক এক দাৰ্শনিক সাধনা হিচাপে বাখ্যা কৰিছে। ই দেহগত আকাংক্ষাৰপৰা আৰম্ভ হৈ আত্মিক পূৰ্ণতাৰ দিশে আগবাঢ়ে। এই দৰ্শনত প্ৰেম হৈছে মানুহক শ্ৰেষ্ঠত্বলৈ উত্তৰণ কৰোৱা এক শক্তি।

এৰিষ্টটল প্ৰেমক Philia বা মৈত্ৰী হিচাপে ব্যাখ্যা কৰে। তেওঁৰ মতে প্ৰকৃত প্ৰেম নৈতিক গুণৰ ওপৰত ভিত্তি কৰে আৰু সুখী জীৱনৰ বাবে বন্ধুত্ব অত্যাৱশ্যক।

খ্ৰীষ্টান দৰ্শনত প্ৰেমৰ কেন্দ্ৰত আছে নিস্বাৰ্থ, ত্যাগমূলক প্ৰেম। অথবা ক’ব পাৰি খ্ৰীষ্টান ধৰ্মৰ মতে ত্যাগেই প্ৰেম। ঈশ্বৰক আৰু মানুহক নিস্বাৰ্থভাৱে ভাল পোৱাটোৱেই নৈতিক জীৱনৰ মূল।

আধুনিক দৰ্শনত কান্তে প্ৰেমক নৈতিক কৰ্তব্যৰ সৈতে সংযোগ কৰিছে। কান্তৰ মতে প্ৰকৃত প্ৰেম মানে আবেগৰ বশৱৰ্তী হোৱা নহয়, বৰং নৈতিক কৰ্তব্য পালন কৰি আনক সন্মান আৰু ভাল ব্যৱহাৰ কৰা। কান্তৰ মতে প্ৰেমতকৈ সন্মান অধিক গুৰুত্বপূৰ্ণ। আন মানুহক সদায় লক্ষ্য হিচাপে গণ্য কৰাটোৱেই প্ৰকৃত প্ৰেম। দাৰ্শনিক ইমানুৱেল কান্ত (Immanuel Kant)-ৰ মতে প্ৰেমক মূলতঃ নৈতিকতাৰ দৃষ্টিৰে বুজা হয়। কান্তে আবেগজনিত প্ৰেম (emotional/feeling-based love) আৰু নৈতিক বা ব্যৱহাৰিক প্ৰেম (practical love)ৰ মাজত পাৰ্থক্য কৰে।

তেওঁ কৈছে যে কেৱল অনুভূতিৰ ওপৰত আধাৰিত প্ৰেম স্থায়ী নহয় আৰু নৈতিকতাৰ নিশ্চিত ভিত্তি নহয়।

(১) ব্যৱহাৰিক (নৈতিক) প্ৰেম:

এই প্ৰেম মানে কৰ্তব্যবোধৰপৰা অন্যক ভাল কৰা।

আন মানুহক সন্মান কৰা, সহায় কৰা, ন্যায়পূৰ্ণ ব্যৱহাৰ কৰা—এইবোৰেই প্ৰকৃত প্ৰেম। ই অনুভূতি নহয়, বৰং নৈতিক সিদ্ধান্ত।

(২) সন্মানৰ গুৰুত্ব:

কান্তৰ মতে প্ৰেমতকৈও সন্মান (Respect) অধিক গুৰুত্বপূৰ্ণ। মানুহক কেতিয়াও কেৱল নিজৰ উদ্দেশ্যৰ উপায় হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰিব নালাগে; তেওঁলোকক নিজেই এটা লক্ষ্য হিচাপে গণ্য কৰিব লাগে। কান্তৰ মতে প্ৰকৃত প্ৰেম মানে আবেগৰ বশৱৰ্তী হোৱা নহয়, বৰং নৈতিক কৰ্তব্য পালন কৰি আনক সন্মান আৰু ভাল ব্যৱহাৰ কৰা। 

হেগেল আৰু অস্তিত্ববাদী দাৰ্শনিকসকলে প্ৰেমক ব্যক্তি আৰু সমাজ, স্বাধীনতা আৰু দায়িত্বৰ মাজৰ এক ঐক্য আৰু সংঘাত হিচাপে বুজাইছে।

সামগ্ৰিকভাৱে পাশ্চাত্য দৰ্শনত প্ৰেম অধিকাংশ সময়ত যুক্তি, নৈতিকতা আৰু ব্যক্তিস্বাধীনতাৰ সৈতে সংযুক্ত।

তুলনামূলক বিশ্লেষণ:

পাশ্চাত্য দৰ্শনত প্ৰেম সাধাৰণতে ব্যক্তি-কেন্দ্ৰিক আৰু যুক্তিনির্ভৰ। ইয়াত নৈতিকতা, ব্যক্তিস্বাধীনতা আৰু সামাজিক দায়িত্বৰ ওপৰত জোৰ দিয়া হয়। প্ৰেম বহুক্ষেত্ৰত এক মানৱিক বা সামাজিক অভিজ্ঞতা।

ভাৰতীয় দৰ্শনত প্ৰেম অধিক বিশ্বজনীন আৰু আত্মিক। ই ব্যক্তিগত সীমা অতিক্ৰম কৰি সকলো জীৱৰ প্ৰতি বিস্তৃত হয়। প্ৰেম মোক্ষ বা আত্মমুক্তিৰ পথ হিচাপে বিবেচিত।

পাশ্চাত্য দৰ্শনত প্ৰেম আৰু যুক্তিৰ মাজত সম্পৰ্ক দৃঢ়; ভাৰতীয় দৰ্শনত প্ৰেম আৰু আধ্যাত্মিক জ্ঞান একে পথৰ অংশ।

শেষত ক’ব পাৰি যে পাশ্চাত্য আৰু ভাৰতীয়—উভয় দৰ্শনত প্ৰেম মানৱ জীৱনৰ এক গভীৰ সত্য। পাশ্চাত্য দৰ্শনত প্ৰেম নৈতিকতা আৰু ব্যক্তিস্বাধীনতাৰ আলোচনাৰ কেন্দ্ৰত থাকিলে, ভাৰতীয় দৰ্শনত ই আত্মিক উপলব্ধি আৰু মোক্ষৰ পথ। দুয়ো দৃষ্টিভংগীৰ সমন্বয়ে প্ৰেমক কেৱল অনুভূতি নহয়, বৰং মানৱ অস্তিত্বৰ এক মৌলিক দাৰ্শনিক তত্ত্ব হিচাপে বুজিবলৈ সহায় কৰে।

*******